आज विश्व हात्ती दिवस, नेपालमा पनि वन्य हात्ती संरक्षण, मानव–हात्ती द्वन्द्व न्यूनीकरण तथा हात्तीका प्राकृतिक आवागमन मार्गको संरक्षणमा जोड दिँदै यो दिवस मनाइँदै छ ।
यस वर्ष विश्व हात्ती दिवसको मुख्य सन्देश ‘सुरक्षित तथा वातावरणमैत्री करिडोर, सुरक्षित हात्ती’ रहेको छ । हात्ती संरक्षणका लागि जंगलको संरक्षणसँगै प्राकृतिक आवागमन मार्ग अर्थात् करिडोरलाई सुरक्षित राख्नुपर्नेमा यसले जोड दिएको छ ।
विश्वमा हात्तीका तीन जीवित प्रजाति पाइन्छन् – अफ्रिकी सवाना हात्ती, अफ्रिकी वन हात्ती र एसियाली हात्ती । नेपालमा भने एसियाली हात्ती पाइन्छ ।
नेपालमा करिब २५० देखि ४०० वटा वन्य हात्ती रहेको अनुमान छ भने करिब २०० वटा घरपालुवा हात्ती रहेको बताइन्छ । यी दुवै समूह नेपालमा हात्ती संरक्षणका फरक तर महत्त्वपूर्ण पक्षसँग जोडिएका छन् ।
वन्य हात्ती नेपालको वन, जैविक विविधता र पारिस्थितिक प्रणालीका महत्त्वपूर्ण अंग हुन् । हात्तीलाई आफ्नो जीवनचक्र पूरा गर्न ठूलो क्षेत्र आवश्यक पर्ने भएकाले उनीहरू एक स्थानबाट अर्को स्थानमा आवतजावत गर्दा परम्परागत बाटो तथा करिडोर प्रयोग गर्छन् ।
तर, पछिल्ला वर्षमा वन क्षेत्रको खण्डीकरण, बस्ती विस्तार, कृषि क्षेत्रको वृद्धि तथा सडक लगायतका पूर्वाधार निर्माणले हात्तीका प्राकृतिक आवागमन मार्गमा दबाब बढाएको छ । यसले मानव–हात्ती द्वन्द्वलाई थप जटिल बनाउँदै लगेको छ ।
हात्तीले बाली नष्ट गर्ने, घर तथा अन्य सम्पत्तिमा क्षति पुर्याउने गरेको घटना छ । मानिस र हात्ती दुवै घाइते हुने तथा ज्यानसमेत जाने घटनाले मानव–हात्ती द्वन्द्वलाई नेपालमा गम्भीर संरक्षण चुनौतीका रूपमा स्थापित गरेको छ ।
यस अवस्थामा हात्ती संरक्षणका लागि सुरक्षित तथा वातावरणमैत्री करिडोरको संरक्षण र पुनर्स्थापना आवश्यक देखिएको छ । हात्तीका परम्परागत आवागमन मार्ग पहिचान गरी संरक्षण गर्ने, स्थानीय समुदायको सहभागिता बढाउने तथा मानव–हात्ती द्वन्द्व न्यूनीकरणका प्रभावकारी उपाय कार्यान्वयन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।
“जंगल मात्र सुरक्षित भएर हात्ती सुरक्षित हुँदैनन्, जंगललाई जोड्ने उनीहरूका आवागमन मार्ग पनि सुरक्षित हुनुपर्छ” भन्ने मान्यता हात्ती संरक्षणका लागि महत्त्वपूर्ण बनेको छ ।
नेपालले हात्ती संरक्षणलाई प्राथमिकतामा राख्दै सन् २०२५ देखि २०३५ सम्मका लागि १० वर्षे हात्ती संरक्षण कार्ययोजना समेत अघि सारेको छ । कार्ययोजनाले हात्तीको बासस्थान तथा करिडोर संरक्षण, मानव–हात्ती द्वन्द्व न्यूनीकरण र समुदायको सहभागितामा आधारित संरक्षणलाई प्राथमिकता दिएको छ ।
वन्य हात्तीको संरक्षणसँगै नेपालमा घरपालुवा हात्ती पनि पर्यटन, वन्यजन्तु संरक्षण तथा पर्यटकीय गतिविधिसँग जोडिएका छन् । त्यसैले हात्ती संरक्षणको बहस वन्यमा मात्र सीमित नराखी घरपालुवाको कल्याण, उचित व्यवस्थापन र संरक्षणसँग समेत जोडिनुपर्ने देखिन्छ ।
विश्व हात्ती दिवसले नेपाललाई पनि हात्ती र मानवबीचको सहअस्तित्व कायम गर्न सुरक्षित करिडोर, स्वस्थ वन क्षेत्र र स्थानीय समुदायमैत्री संरक्षण प्रणाली निर्माणतर्फ अघि बढ्न सन्देश दिएको छ ।
प्रतिक्रिया