नेपाली राजनीतिमा उदाएका बालेन शाहलाई यतिखेर युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोडिमिर जेलेन्स्कीको उदयलाई तुलना गरेर प्रस्तुत गरिने गरिएको छ ।
यी दुवैले परम्परागत राजनीतिले बनाएको “व्याकरण” नै तोडेर एउटा नयाँ राजनीतिक यात्रामा नयाँ भाष्य खडा गरेका छन् । जेलेन्स्की राजनीतिमा प्रवेश गर्नुअघि टेलिभिजन पर्दामा राष्ट्रपतिको भूमिका निभाउने एक लोकप्रिय कमेडियन र अभिनेता थिए।
सन् २०१९ मा उनले युक्रेनी जनतामा गहिरो गरी जमेको भ्रष्टाचारविरोधी आक्रोशलाई मतमा रूपान्तरण गर्दै स्थापित राजनीतिक शक्तिहरूलाई पराजित गरे। नेपालमा बालेन शाहले पनि आफूलाई इन्जिनियर, र्यापर र सामाजिक अभियन्ताको रूपमा स्थापित गर्दै काठमाडौँ महानगरपालिकाको मेयर पदबाट आफ्नो राजनीतिक यात्रा सुरु गरे।
दुवैले “आउटसाइडर” हुनुको फाइदा उठाउँदै, परम्परागत दल र तिनका दिग्गज नेताहरूलाई चुनौती मात्र दिएनन्, पराजित नै गरे। उनीहरूको मूल सन्देश एउटै थियो – देश चलाउन वर्षौँको राजनीतिक प्रशिक्षण होइन, स्पष्ट भिजन र काम गर्ने इच्छाशक्ति चाहिन्छ।
यी दुई व्यक्तित्वलाई जोड्ने सबैभन्दा बलियो कडी भनेको डिजिटल प्लेटफर्म र युवा शक्तिको अत्यन्त कुशल प्रयोग हो। रुसी आक्रमणको समयमा जेलेन्स्कीले अत्याधुनिक स्टुडियो होइन, केवल एउटा स्मार्टफोनको सहाराले विश्वभरका नागरिकको समर्थन जिते र अन्तर्राष्ट्रिय सहायता जुटाए। नेपालमा बालेन शाहले पनि ठूला मिडिया हाउस, पार्टी संयन्त्र वा महँगा प्रचार अभियानको सहारा नलिई सामाजिक सञ्जालमार्फत सिधै जनतासँग संवाद गरे। उनले विशेषगरी “जेन–जी” पुस्तालाई राजनीतिप्रति आकर्षित गरे, जो पुराना नेताहरूका लामा, दोहोरिएका र खोक्रा भाषणबाट दिक्क भइसकेका थिए। यही डिजिटल उपस्थिति र युवा समर्थन आज बालेनको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक पूँजी बनेको छ।
कार्यशैलीका हिसाबले पनि बालेन र जेलेन्स्कीमा ‘डरहीनता’ स्पष्ट देखिन्छ। जेलेन्स्कीले शक्तिशाली रुसी सेनाको सामना गर्दा “मलाई सवारी होइन, हतियार चाहियो” भन्दै मैदान नछोड्ने अडान लिए, जसले उनलाई विश्वभर प्रतिरोधको प्रतीक बनायो। बालेन शाहले पनि काठमाडौँको मेयर हुँदा राजनीतिक दबाब, ठूला व्यापारी समूह र शक्तिकेन्द्रको वास्ता नगरी अनधिकृत संरचनामा डोजर चलाए। उनको यो ‘एक्सन ओरिएन्टेड’ शैलीले जनतामा यस्तो छवि निर्माण गर्यो कि यदि उनले केन्द्र सरकारको नेतृत्व गरे भने देशको बिग्रिएको प्रणाली नै ट्र्याकमा ल्याउन सक्छन् भन्ने विश्वास बढ्दै गयो।
तर जेलेन्स्की जस्तै बालेनको यात्रा पनि चुनौतीमुक्त भने छैन। जेलेन्स्की बाह्य युद्धमा फसे, बालेन भने नेपालको जटिल संसदीय अङ्कगणित, कमजोर कार्यान्वयन संयन्त्र र पुराना दलहरूको राजनीतिक घेराबन्दीमा फस्ने सम्भावना छ। प्रधानमन्त्री बन्न लोकप्रियता मात्र पर्याप्त हुँदैन – संसदमा बहुमत जुटाउने क्षमता, गठबन्धन व्यवस्थापन, कूटनीतिक सन्तुलन र प्रशासनिक संयमता अपरिहार्य हुन्छ। बालेनका लागि एक ‘एक्टिभिस्ट’ मेयरबाट परिपक्व ‘स्टेट्सम्यान’ बन्ने चुनौती अझै बाँकी छ।
यही पृष्ठभूमिमा झापा–५ को निर्वाचन नेपाली राजनीतिको भविष्यसँग जोडिएको एक निर्णायक भिडन्तका रूपमा देखा परेको छ। काठमाडौँको मेयर पदबाट राजीनामा दिएर राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको तर्फबाट चुनावी मैदानमा उत्रिएका बालेन शाह र नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीबीचको यो टक्कर केवल व्यक्ति–व्यक्ति बीचको प्रतिस्पर्धा होइन, पुरानो संगठनात्मक राजनीति र नयाँ व्यक्तिकेन्द्रित लहरबीचको संघर्ष हो। कानुनी रूपमा बालेनले पदबाट राजीनामा दिए पनि निर्वाचन आयोगले सोधेको आचारसंहिता सम्बन्धी स्पष्टीकरणले यो चुनाव उनका लागि अवसरसँगै जोखिम पनि बनेको देखिन्छ।
राजनीतिक हिसाबले झापा–५ केपी शर्मा ओलीको “अभेद्य किल्ला” मानिन्छ। अघिल्लो निर्वाचनमा उनले करिब २८ हजारभन्दा बढी मतान्तरले जित हासिल गरेका थिए, जसले एमालेको बलियो ग्रासरुट संगठनलाई पुष्टि गर्छ। यद्यपि, २०७९ को निर्वाचनमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले प्रत्यक्षतर्फ सीमित मत पाए पनि समानुपातिकतर्फ उल्लेख्य समर्थन जुटाएको थियो। यसले झापा–५ मा पार्टीप्रतिको सद्भाव बलियो रहेको संकेत गर्छ, जुन बालेन जस्तो प्रभावशाली अनुहार मैदानमा उत्रिँदा प्रत्यक्ष मतमा रूपान्तरण हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ।
यस निर्वाचनको निर्णायक पक्ष मतदाताको बदलिँदो मनोविज्ञान हो। झापा–५ का करिब १ लाख ६३ हजार मतदातामध्ये ठूलो हिस्सा युवाहरूको छ, जसमा हालै थपिएका करिब ९ हजार नयाँ मतदाता विशेष महत्वका छन्। यी मतदाता परिवर्तनको पक्षमा उभिन सक्ने सम्भावना बढी देखिन्छ। तर एमालेको संगठित कोर मत, कांग्रेस र अन्य साना दलका करिब २५ हजार मत तथा सम्भावित मत विभाजनले परिणामलाई अनपेक्षित दिशातर्फ मोड्न सक्छ। यदि रणनीतिक मतदान भयो भने उलटफेर सम्भव छ, नभए ओलीको विरासत जोगिन सक्छ।
यद्यपि, बालेन शाहको राजनीतिक व्यक्तित्व पूर्णतः निर्दोष भने छैन। उनको सबैभन्दा ठूलो कमजोरीका रूपमा आवेगपूर्ण अभिव्यक्ति र पपुलिस्ट शैलीलाई लिइन्छ। सामाजिक सञ्जालमा दिएका कतिपय टिप्पणीहरूले राजनीतिक परिपक्वता र कूटनीतिक संयममाथि प्रश्न उठाएका छन्। साथै, सहकार्यभन्दा टकराव रोज्ने र ‘एक्लै चल्ने’ प्रवृत्तिले प्रधानमन्त्रीजस्तो पदमा पुग्दा शासन सञ्चालनमा जटिलता निम्त्याउन सक्ने जोखिम रहन्छ। डोजर शैलीमा छिटो निर्णय लिनु स्थानीय तहमा प्रभावकारी देखिए पनि केन्द्र सरकारमा यही शैलीले विधिको शासन र संस्थागत सन्तुलनलाई चुनौती दिन सक्छ।
अन्ततः, बालेन शाह नेपालका लागि सम्भावना पनि हुन् र जोखिम पनि। जसरी जेलेन्स्की कलाकारबाट राष्ट्रिय नायक बने, त्यसरी नै बालेन पनि इतिहास बनाउन सक्छन्। तर त्यो सम्भव तब मात्र हुन्छ, जब उनी लोकप्रियताको जोशबाट बाहिर निस्केर राजनीतिक परिपक्वता, सहमति र दीर्घकालीन राज्यदृष्टिकोणतर्फ अघि बढ्छन्। झापा–५ को नतिजाले केवल एक सांसद को हो भन्ने मात्र होइन, नेपाल भावनामा चल्ने राजनीति रोज्छ कि संस्थागत परिपक्वताको बाटो, त्यसको पनि फैसला गर्नेछ।
पछिल्ला केही वर्षयता विश्व राजनीतिमा एउटा साझा प्रवृत्ति देखिँदै आएको छ—परम्परागत राजनीतिबाट बाहिर आएका व्यक्तित्वहरूको उदय। युक्रेनमा भोलोडिमिर जेलेन्स्की र नेपालमा बालेन शाह यही प्रवृत्तिका प्रतिनिधि पात्र हुन्। जेलेन्स्की एक अभिनेता र कमेडियनबाट सिधै राष्ट्रपतिको कुर्सीसम्म पुगे भने बालेन शाह इन्जिनियर, र्यापर र सामाजिक अभियन्ताबाट काठमाडौँ महानगरपालिकाको मेयर बने। दुवैले स्थापित राजनीतिक दल, परम्परागत नेतृत्व र पुरानो शैलीप्रति जनतामा रहेको असन्तुष्टिलाई आफ्नो राजनीतिक पूँजी बनाए।
बालेन शाहको प्रधानमन्त्री बन्ने यात्रा अभूतपूर्व लोकप्रियता र चुनौतीपूर्ण राजनीतिक धरातलको संगम हो। एकातिर उनले युवा पुस्ताको समर्थन, रास्वपाको संगठनात्मक शक्ति र ‘जेलेन्स्की’ शैलीको ‘एक्सन’ राजनीतिको जगमा नयाँ आशा जगाएका छन् भने, अर्कोतिर झापा-५ जस्तो एमालेको बलियो गढमा केपी ओलीसँगको प्रतिस्पर्धा उनको क्षमताको अग्निपरीक्षा हुनेछ। उनको आवेगपूर्ण स्वभाव र संसदीय अनुभवको कमी कमजोरीका रूपमा रहे पनि, पुराना दलप्रतिको वितृष्णाले उनलाई बलियो विकल्प बनाएको छ। अन्ततः, उनको सफलता अङ्कगणितीय तालमेल र कानुनी प्रक्रियालाई कसरी सन्तुलनमा राख्छन् भन्ने कुरामा निर्भर गर्दछ।
प्रतिक्रिया