निर्वाचनबाट आत्तिँदै छन् प्रचण्ड ?

“म बाँचुन्जेल नेपालमा उथलपुथल भइरहन्छ” — नेकपाका संयोजक पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’को यो अभिव्यक्ति स्वयं उनको राजनीतिक शैलीको परिचय जस्तै बनिसकेको छ। नेपाली राजनीतिमा स्थिरताभन्दा उथलपुथललाई प्राथमिकता दिने, गठबन्धन र अडान बदलिरहने, शक्ति सन्तुलनका आधारमा भाष्य फेरिरहने उनको प्रवृत्ति अब नौलो विषय रहेन। तर पछिल्लो समय निर्वाचन नजिकिँदै जाँदा देखिएको उनको अभिव्यक्ति र व्यवहारको परिवर्तनले एउटा प्रश्न गम्भीर रूपमा उठाएको छ—के प्रचण्ड निर्वाचनबाट आत्तिएका हुन्?

भदौ २३ र २४ गते भएको जेएनजी आन्दोलनपछि प्रचण्डले त्यसलाई सकारात्मक रूपमा लिएका थिए। उनले युवाहरूको आक्रोशलाई लोकतान्त्रिक चेतनाको अभिव्यक्ति माने, संवाद र सुधारको आवश्यकता औंल्याए। आन्दोलनले उठाएका मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गर्नुपर्ने धारणा सार्वजनिक गरे। निर्वाचन घोषणा भएसँगै उनी सबैभन्दा उत्साहित नेतामध्ये एक देखिए। देशभर कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दै, साना कम्युनिस्ट दलहरूसँग एकता गर्दै, संगठन विस्तारमा जुट्दै उनले आफ्नो पार्टीलाई पहिलो शक्ति बनाउने दाबी गरे। उनलाई लाग्थ्यो—यसपटक नेकपा एमालेभन्दा ठूलो शक्ति बन्न सकिन्छ र निर्वाचनपछि ओलीलाई राजनीतिक रूपमा भित्तामै पुर्‍याउन सकिन्छ।

यही क्रममा उनले नयाँ राजनीतिक शक्ति राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीप्रति पनि सकारात्मक संकेत दिएका थिए। रवि लामिछाने र बालेन्द्र शाहजस्ता अनुहारलाई प्रत्यक्ष आलोचना नगरी, परोक्ष रूपमा एमालेविरुद्धको विकल्पका रूपमा हेरेका थिए। विशेषतः रास्वपाका वरिष्ठ नेता बालेन्द्र शाह केपी शर्मा ओलीको निर्वाचन क्षेत्रमा उठेपछि प्रचण्ड झन् हौसिएका थिए। एमाले कमजोर हुँदा त्यसको राजनीतिक लाभ आफूलाई पुग्ने उनको आकलन थियो।

तर राजनीति गणितले सोचेझैँ काम नगरेको देखिन्छ। देशभर जनमतको लहर क्रमशः रास्वपातर्फ बढ्दै जाँदा माओवादी केन्द्र स्वयं पनि संकटमा पर्ने सम्भावना बढेको छ। एमाले मात्र होइन, प्रचण्ड नेतृत्वको दल पनि नयाँ शक्तिको उदयबाट प्रत्यक्ष प्रभावित हुने संकेत देखिन थाले। यही बिन्दुबाट प्रचण्डको भाष्य फेरिन थालेको छ। पहिले समर्थनजन्य संकेत दिएका उनी अहिले नयाँ दलहरूलाई “देश जलाउने”, “स्टन्टबाजी गर्ने” र “विदेशी खेलको हिस्सा बन्ने” शक्तिका रूपमा चित्रण गर्न थालेका छन्।

यसैबीच, एमालेसँगको सम्बन्धमा पनि परिवर्तन देखिएको छ। सहकार्यका लागि एमालेले संकेत गर्दा अनिच्छुक देखिने प्रचण्ड अहिले क्रमशः ओलीकै भाषा बोल्न थालेका छन्। निर्वाचनलाई राष्ट्ररक्षा र स्वाधीनताको लडाइँका रूपमा प्रस्तुत गर्ने, विदेशी हस्तक्षेपको खतरा औंल्याउने, देशी–विदेशी षड्यन्त्रको चर्चा गर्ने उनको शैली एमालेको भाष्यसँग नजिक देखिन्छ। एक समय ओलीमाथि कुशासन र दम्भको आरोप लगाउने नेता अहिले राष्ट्रियता र स्थिरताको साझा एजेन्डामा उभिएको जस्तो देखिन्छन्।

बागलुङको बुर्तिबाङमा आयोजित कार्यक्रममा उनले वर्तमान निर्वाचनलाई “राष्ट्ररक्षा र स्वाधीनताका पक्षमा उभिने असाधारण अवसर” भने। २४ गतेदेखि २६ गतेसम्म राज्य कसले चलायो भन्ने प्रश्न उठाउँदै उनले निर्वाचनलाई जनताको हातमा नेतृत्व फर्काउने लडाइँका रूपमा चित्रित गरे। नेपालजस्तो सानो देश ठूला शक्तिको प्रतिस्पर्धाको अखडा बन्न सक्ने खतरा औंल्याउँदै युक्रेन र भेनेजुएलाको उदाहरण दिए। “साँढेको जुधाइँ, बाच्छाको मिच्याइँ नहोस्” भन्ने अभिव्यक्तिले भू–राजनीतिक चिन्ता प्रकट गरे।

तर प्रश्न उठ्छ—के यी सबै चिन्ता अचानक बढेका हुन्? जेएनजी आन्दोलनलाई सकारात्मक मान्ने नेता एकाएक त्यसैसँग जोडिएका नयाँ शक्तिलाई षड्यन्त्रकारी कसरी देख्न थाले? के वास्तवमै देश विदेशी हस्तक्षेपको तत्कालीन खतरामा छ, कि यो चुनावी रणनीतिक भाष्य मात्र हो? आलोचकहरू भन्छन्—यो परिवर्तन वैचारिक होइन, चुनावी दबाबको परिणाम हो।

रास्वपाको बढ्दो जनमतले पुराना दलहरूलाई असहज बनाएको छ। विशेषतः सहरी क्षेत्रमा युवापुस्ताको आकर्षण नयाँ शक्तितर्फ मोडिँदा माओवादी केन्द्रको परम्परागत आधार खस्कने डर छ। यही डरले प्रचण्डलाई ध्रुवीकरणको राजनीति रोज्न बाध्य बनाएको देखिन्छ। नयाँ शक्तिलाई पपुलिस्ट र अस्थिरताको कारक भन्दै आफूलाई मात्र राष्ट्रवादी र जिम्मेवार शक्ति सावित गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

प्रचण्डको राजनीतिक यात्रामा अडान परिवर्तन नयाँ होइन। द्वन्द्वकालदेखि शान्ति प्रक्रिया, गणतन्त्र स्थापना, विभिन्न गठबन्धन, सरकार परिवर्तन—सबै चरणमा उनले परिस्थिति अनुसार आफ्नो भूमिका परिमार्जन गरेका छन्। समर्थकहरू यसलाई लचकता र रणनीतिक कौशल भन्छन् भने आलोचकहरू अवसरवादको संज्ञा दिन्छन्। अहिलेको सन्दर्भमा पनि यही बहस दोहोरिएको छ।

निर्वाचन नजिकिँदै जाँदा उनी बारम्बार षड्यन्त्र, विदेशी खेल, राष्ट्ररक्षा, कठपुतली सरकार जस्ता शब्द प्रयोग गरिरहेका छन्। यसले समर्थकहरूलाई उत्साहित गर्न सक्छ, तर अनिर्णीत मतदातामा भय र अन्योल पनि सिर्जना गर्न सक्छ। यदि परिस्थिति साँच्चै आफ्नो पक्षमा छ भने यति धेरै चेतावनी किन? यदि जनमत दृढ छ भने नयाँ शक्तिप्रति यति आक्रोश किन?

यसैले धेरै विश्लेषकहरू निष्कर्ष निकाल्न थालेका छन्—प्रचण्ड निर्वाचनबाट आत्तिएका छन्। उनको बदलिँदो भाषा, नयाँ शक्तिप्रतिको आक्रमण, ओलीसँगको बढ्दो समीपता र विदेशी षड्यन्त्रको प्रसंग—all संकेत हुन् कि राजनीतिक धरातल बदलिँदै छ र त्यो परिवर्तन उनलाई सहज छैन।

अन्ततः मतदाताले नै तय गर्नेछन्—प्रचण्डको यो रूप रणनीतिक परिपक्वता हो कि असुरक्षाको परिणाम। तर अहिलेको राजनीतिक दृश्यले यति अवश्य देखाउँछ कि उथलपुथलको राजनीति गर्ने नेता स्वयं पनि परिवर्तनको उथलपुथलबाट मुक्त छैनन्। निर्वाचनको परिणाम जे आए पनि, यो चुनाव प्रचण्डका लागि मात्र होइन, पुरानो राजनीतिक संरचनाका लागि पनि एउटा कठोर परीक्षा बन्नेछ।